पर्सा । विद्यालयमा अध्ययनरत कुनै पनि बालबालिका सामाजिक, आर्थिक, लैंगिक, शारीरिक वा अन्य कुनै कारणले शिक्षाको अवसरबाट वञ्चित नहोस् भन्ने उद्देश्यले जगरनाथपुर गाउँपालिका–अन्तर्गत श्री नेपाल राष्ट्रिय माध्यमिक विद्यालय, सन्ठीमा बालिका तथा समावेशी शिक्षा सञ्जाल (GIEN) गठन गरिएको छ।
विद्यालयमा बालिका, अपाङ्गता भएका बालबालिका, सीमान्तकृत तथा पछाडि परेका समुदायका बालबालिकाको शिक्षामा समान पहुँच, सहभागिता र निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले सञ्जाल गठन गरिएको हो। विद्यालयमा सबै बालबालिकाका लागि सुरक्षित, बालमैत्री तथा विभेदरहित वातावरण निर्माण गर्न सञ्जालले सहजीकरण गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
Accountability Lab Nepal को आर्थिक सहयोग तथा सामाजिक संस्था जिल्ला समन्वय समिति (SODCC), पर्साको प्राविधिक सहयोगमा सञ्चालित ACCESS Project–FSTP कार्यक्रम अन्तर्गत विद्यालयमा आयोजित कार्यक्रमबाट सञ्जाल गठन गरिएको हो।
नेपाल सरकार, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गत शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र, सानोठिमी, भक्तपुरद्वारा स्वीकृत ‘बालिका तथा समावेशी शिक्षा सञ्जाल (गठन तथा सञ्चालन) सम्बन्धी मापदण्ड, २०८०’ लाई आधार बनाएर विद्यालयस्तरीय सञ्जाल गठन गरिएको आयोजकले जनाएको छ।
विद्यालयमा बालबालिकाको शिक्षामा पहुँच विस्तार हुँदै गए पनि सबै बालबालिकाले समान रूपमा शिक्षाको अवसर प्राप्त गरिरहेका छन् भन्ने अवस्था अझै पूर्ण रूपमा निर्माण हुन नसकेको अवस्थामा यस्तो सञ्जाल प्रभावकारी हुने विश्वास गरिएको छ। विशेषगरी बालिका तथा विभिन्न कारणले विद्यालयमा पछाडि परिरहेका बालबालिकाको समस्या पहिचान गरी उनीहरूलाई शिक्षाको मूल प्रवाहमा जोड्न सञ्जालले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने अपेक्षा गरिएको हो।
कार्यक्रममा विद्यालयका प्रधानाध्यापक, शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय व्यवस्थापन समितिका प्रतिनिधि, Accountability Lab Nepal का प्रतिनिधि तथा अन्य सरोकारवालाको सहभागिता थियो। सहभागीबीच बालिका तथा समावेशी शिक्षा सञ्जालको आवश्यकता, यसको उद्देश्य, संरचना, भूमिका, जिम्मेवारी तथा विद्यालयमा प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्ने विषयमा विस्तृत छलफल गरिएको थियो।
छलफलका क्रममा विद्यालयमा बालिकाको नियमित उपस्थिति तथा सहभागिता बढाउने, विद्यालय छाड्ने जोखिममा रहेका बालबालिकाको पहिचान गर्ने, अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि आवश्यक सहयोग तथा अनुकूल वातावरण निर्माण गर्ने र सीमान्तकृत तथा पछाडि परेका समुदायका बालबालिकालाई शिक्षामा निरन्तर जोडिराख्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखिएको थियो।
त्यसैगरी, विद्यालयमा हुन सक्ने लैंगिक तथा सामाजिक विभेद, भेदभावपूर्ण व्यवहार, शैक्षिक अवरोध र अन्य समस्याको समयमै पहिचान गरी न्यूनीकरण गर्नुपर्नेमा सहभागीले जोड दिएका थिए। विद्यार्थीले विद्यालयमा भोगेका समस्या सहज रूपमा राख्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुका साथै अभिभावकका गुनासा र सुझावलाई समेत विद्यालयको सुधार प्रक्रियासँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको थियो।
गठित सञ्जालले विद्यालयमा बालमैत्री, सुरक्षित, समान र समावेशी वातावरण निर्माणका लागि सहजीकरण गर्नेछ। बालिकाको अर्थपूर्ण सहभागिता अभिवृद्धि गर्नुका साथै शिक्षाबाट पछाडि पर्न सक्ने बालबालिकाको पहिचान, उनीहरूका समस्या र आवश्यकताको विषयमा सम्बन्धित पक्षसँग समन्वय गरी समाधानका लागि पहल गर्ने जिम्मेवारी पनि सञ्जालले लिनेछ।
विद्यालयमा कुनै समस्या देखिएमा त्यसलाई व्यक्तिगत रूपमा मात्र नहेरी संस्थागत रूपमा समाधानतर्फ लैजान सञ्जालले भूमिका खेल्ने बताइएको छ। विद्यार्थी तथा अभिभावकबाट प्राप्त गुनासा, सुझाव तथा समस्यालाई संकलन गरी आवश्यकताअनुसार विद्यालय प्रशासन, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, स्थानीय सरकार तथा सम्बन्धित सरोकारवालासँग समन्वय गर्ने व्यवस्था मिलाइनेछ।
कार्यक्रममा ‘कसैलाई पनि पछाडि नछोड्ने (Leave No One Behind)’ अवधारणालाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्नुपर्नेमा विशेष जोड दिइएको थियो। शिक्षाको अधिकार सबै बालबालिकाका लागि समान भएकाले अवसरबाट वञ्चित वा जोखिममा रहेका बालबालिकालाई पहिचान गरी उनीहरूको आवश्यकताअनुसार सहयोग र सहजीकरण गर्नुपर्ने सहभागीहरूको भनाइ थियो।
समावेशी शिक्षा प्रभावकारी बनाउन विद्यालयभित्र मात्र नभई घरपरिवार र समुदायको भूमिकासमेत महत्वपूर्ण हुने भएकाले अभिभावकलाई समेत यस प्रक्रियामा जोड्नुपर्नेमा जोड दिइएको थियो। बालबालिकाको नियमित विद्यालय उपस्थिति, पढाइप्रतिको रुचि, विद्यालयमा सुरक्षित महसुस गर्ने अवस्था तथा शिक्षालाई निरन्तरता दिने विषयमा विद्यालय र अभिभावकबीच निरन्तर संवाद आवश्यक रहेको बताइएको थियो।
त्यसैगरी, स्थानीय सरकार तथा अन्य सरोकारवालाले विद्यालयका समस्या पहिचान गरी आवश्यक स्रोत, सेवा र सहयोग उपलब्ध गराउन समन्वय गर्नुपर्नेमा सहभागीहरूले जोड दिएका थिए। विद्यालयमा रहेका समस्या समयमै पहिचान भएर सम्बन्धित निकायसम्म पुग्न सके बालबालिकाले भोगिरहेका धेरै शैक्षिक अवरोध न्यूनीकरण गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
विद्यालयस्तरमा बालिका तथा समावेशी शिक्षा सञ्जाल गठन भएपछि बालबालिकाका समस्या, गुनासा तथा सुझावलाई व्यवस्थित रूपमा उठाउने र समाधानका लागि पहल गर्ने एउटा संरचना तयार भएको छ। यसले विद्यालयमा जवाफदेहिता बढाउनुका साथै बालबालिकाको शिक्षा अधिकार संरक्षण र समावेशी वातावरण निर्माणमा योगदान पुर्याउने विश्वास गरिएको छ।
सञ्जाललाई प्रभावकारी बनाउन यसको गठनमा मात्र सीमित नराखी नियमित बैठक, समस्या पहिचान, छलफल, समन्वय तथा आवश्यकताअनुसार सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिइएको छ। सञ्जाल सक्रिय रहँदा विद्यालयमा देखिने समस्या प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गरी समाधानतर्फ लैजान सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।
यसै क्रममा सामाजिक संस्था जिल्ला समन्वय समिति (SODCC), पर्साले जगरनाथपुर गाउँपालिकाअन्तर्गतका अन्य विद्यालयमा समेत बालिका तथा समावेशी शिक्षा सञ्जाल (GIEN) तथा गुनासो सुनुवाइ समिति (CFRM) गठन तथा परिचालनका लागि आवश्यक सहजीकरण र प्राविधिक सहयोगलाई निरन्तरता दिने जनाएको छ।
विद्यालयमा GIEN र CFRM जस्ता संरचना प्रभावकारी रूपमा परिचालन हुन सके बालबालिकाको शिक्षा अधिकारसँगै विद्यालयमा समावेशिता, जवाफदेहिता, सुरक्षित सिकाइ वातावरण र गुनासो सुनुवाइ प्रणाली थप बलियो बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले विशेषगरी शिक्षामा पछाडि परेका बालबालिकाको आवाज विद्यालय र सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउन सहयोग गर्ने विश्वास गरिएको छ।
समान अवसर, सुरक्षित वातावरण र गुणस्तरीय शिक्षामा सबै बालबालिकाको पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्यलाई व्यवहारमा उतार्न विद्यालय, अभिभावक, स्थानीय सरकार र अन्य सरोकारवालाबीचको सहकार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा कार्यक्रमले जोड दिएको छ।
