एक विश्लेषणात्मक आलेख
१. पृष्ठभूमि र विद्रोहको वास्तविक बीजारोपण
कुनै पनि देशको युवा पुस्ता जब सडकमा ओर्लिन्छ, त्यसले केवल सरकार परिवर्तन गर्ने राजनीतिक दाउपेच मात्र रचिरहेको हुँदैन। हिन्दीमा एउटा चर्चित उखान छ— "जिस ओर जवानी चलती है, उस ओर जमाना चलता है।" नेपालको सन्दर्भमा Gen-Z (नयाँ पुस्ता) ले देखाएको अभूतपूर्व र आँधीबेहरीमय आन्दोलनले यो उखानलाई शतप्रतिशत चरितार्थ गरिदिएको छ। मात्र ३६ घण्टाको अल्पकालीन तर ऐतिहासिक विद्रोहले दशकौँदेखि जरा गाडेर बसेको पुराना दलहरूको सत्ता ढालेर नयाँ राजनीतिक गोरेटो कोर्यो।
तर, यो विद्रोह कुनै एउटा व्यक्ति वा सरकारको विस्थापनमा मात्र सीमित थिएन। यो त पुराना दलहरूको चरम विभेद, सत्ता स्वार्थका लागि गरिने अपवित्र गठबन्धन, स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म व्याप्त संस्थागत भ्रष्टाचार, कार्यपालिकाको लाचार छाया बनेको न्यायपालिका र दलाल पुँजीवादविरुद्धको संयुक्त विद्रोह थियो।
२. पुराना दलको अपवित्र गठबन्धन, करको दोहन र विलासिता
देशमा वर्षौँदेखि सिद्धान्त र विचारको राजनीति समाप्त भइसकेको थियो। समाजवाद, माओवाद वा लेनिनवादका ठूला-ठूला नारा केवल सत्तामा पुग्ने भर्याङ मात्र बने। एउटा चुनावमा एकापसमा गालीगालो गर्ने दलहरू सत्ताको कुर्सी जोगाउन वा भागबन्डा मिलाउन रातारात अपवित्र गठबन्धन बनाउन पटक्कै हिचकिचाएनन्।
जनताले रगत-पसिना बगाएर तिरेको करबाट पूर्वाधार र विकास निर्माण हुनुको साटो नेताहरूको विलासी जीवनशैली र फजुल खर्च धान्ने काम भयो। स्थानीय तहदेखि सिंहदरबारसम्म विकास योजनाका नाममा बजेटको लुटपाट र चरम भ्रष्टाचार व्याप्त बन्यो। विकास केवल कागज र भाषणमा सीमित रह्यो भने वास्तविक बजेट दलाल, बिचौलिया र सीमित दलका कार्यकर्ताको गोजीमा पुग्यो।
३. नातावाद, कृपावाद र कब्जामा परेको अर्थतन्त्र
राजनैतिक क्षेत्रमा निष्ठा, योग्यता र क्षमताभन्दा पनि नातावाद, कृपावाद र चाकरी प्रथा हाबी भयो। सरकारी नियुक्ति, राजनीतिक पद र अवसरहरू योग्यताका आधारमा होइन, नाता र आर्थिक लेनदेनका आधारमा बाँडिए। राजनीतिलाई पुँजीपतिहरूले आफ्नो व्यापार सुरक्षित गर्ने माध्यम बनाए।
यसको प्रत्यक्ष असर देशको समग्र आर्थिक प्रणालीमा पर्यो— देशको लगभग ९० प्रतिशत अर्थतन्त्र र स्रोत-साधन सीमित व्यक्ति र बिचौलियाहरूको हातमा केन्द्रित भयो। राज्यले बनाउने ऐन, कानुन र नीतिहरू पनि धनीलाई झन् धनी र गरिबलाई झन् गरिब बनाउने गरी निर्माण गरिए। यसले समाजमा चरम आर्थिक र सामाजिक खाडल सिर्जना गर्यो।
४. न्यायपालिकाको लाचारी र युवाको बाध्यता (वैदेशिक रोजगार)
विद्रोहको अर्को मुख्य कारण राज्यका प्रमुख अङ्गहरूको असफलता थियो। देशको न्यायपालिका निष्पक्ष रहनुको साटो कार्यपालिका र राजनीतिक दलहरूको लाचार छाया बन्यो। जसका कारण भ्रष्ट र अपराधीहरू सत्ताको आडमा समाजमा खुलेआम र निर्धक्क घुमिरहे, जबकि सर्वसाधारण र पीडितहरू न्याय पाउनबाट सधैँ वञ्चित रहे।
अर्कोतर्फ, स्वदेशमा उद्योग-धन्दा र रोजगारीका अवसरहरू पूर्ण रूपमा ठप्प पारिए। युवाहरूका लागि आफ्नो देशमा कुनै भविष्य देखिएन। पढेलेखेका र सक्षम युवाहरूका लागि 'नेपालमा सम्भावना छैन' भन्ने वातावरण सिर्जना गरी राहदानी (पासपोर्ट) बोकेर खाडी वा मरुभूमि धाउन बाध्य पारियो। आफ्नै देशमा पसिना बगाउने वातावरण नबनाएर युवालाई श्रम बेच्न बिदेश पठाउनु नै असफल सत्ता सञ्चालकहरूको ठूलो नालायकी थियो।
५. दबाउन खोजिएको आवाज र ३६ घण्टाको जनविद्रोह
जब आम नागरिक र Gen-Z युवाहरूले यो गलत 'सिस्टम' र थिचोमिचोविरुद्ध आवाज उठाए, तब राज्यले उनीहरूका माग सुन्नुको साटो उनीहरूको आवाज दबाउने, दमन गर्ने र नियन्त्रण गर्ने बाटो रोज्यो। यही निरङ्कुशता र विभेदको पराकाष्ठा नै Gen-Z विद्रोहको विन्दु बन्यो।
युवाहरूको धैर्यको बाँध भत्किएपछि सडकमा उठेको ज्वारभाटाले मात्र ३६ घण्टामा वर्षौँ पुराना सत्ता सञ्चालकहरूलाई घुँडा टेक्न बाध्य बनायो। यो परिवर्तन हासिल गर्ने क्रममा देशका कम्तीमा ७६ जना होनहार युवाहरूले आफ्नो अमूल्य जीवनको आहुति दिए।
६. नयाँ सत्ता, युवा मन्त्रिपरिषद् र भोलिको आशा
विद्रोहको जगमा पुरानो बेथिति पन्छियो र युवा जमातको चाहना अनुसार नयाँ युवा मन्त्रिपरिषद्को गठन भयो। आज देशका लाखौँ युवाहरूको आशा, भरोसा र भविष्यको ढुकढुकी यही नयाँ सरकारमाथि टिकेको छ।
तर, यो सत्ता केवल एउटा नयाँ अनुहार परिवर्तन गर्ने माध्यम मात्र होइन। Gen-Z का ७६ जना अमर सहिदहरूको आत्माले अझै पनि आन्दोलनले देखाएका सपनाहरू पूरा हुने पर्खाइ गरिरहेको छ। ती सपनाहरू भनेका—
भ्रष्टाचारमुक्त र पारदर्शी शासन प्रणाली।
नातावाद र कृपावादको अन्त्य गरी योग्यताको कदर।
स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्यायपालिका।
युवाहरूलाई स्वदेशमै रोजगारी र सम्मानजनक जीवनको ग्यारेन्टी।
समतामूलक अर्थतन्त्रको निर्माण।
निष्कर्ष
Gen-Z आन्दोलनले यो स्पष्ट पारिदिएको छ कि जनताको धैर्यको पनि सीमा हुन्छ। यदि नयाँ सरकारले पनि पुराना दलहरूकै पथ पछ्यायो र सहिदको रगतको मर्मलाई बिर्सियो भने इतिहासले कसैलाई माफी दिनेछैन। सहिदहरूको सपना साकार पार्दै देशलाई सही 'सिस्टम' मा ढाल्नु नै आजको मुख्य दायित्व हो।
Gen-Z आन्दोलनका सम्पूर्ण अमर सहिदहरूप्रति भावपूर्ण हार्दिक श्रद्धाञ्जली!
