काठमाडौं । अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा मधेश विश्वविद्यालयका डिन तथा व्यवस्थापन वैज्ञानिक प्रा.डा. अञ्जय कुमार मिश्र को जोड—तथ्यमा आधारित निर्णय, सक्षम नेतृत्व र संस्थागत संस्कृतिमा सुधार आवश्यक
कोयम्बटुर, भारत, २९ अक्टोबर। मधेश विश्वविद्यालयका डिन तथा व्यवस्थापन वैज्ञानिक प्रा.डा. अञ्जय कुमार मिश्र नेपालका विश्वविद्यालय, सरकारी निकाय र उद्योगलाई प्रभावकारी तथा प्रतिस्पर्धी बनाउन प्रविधिको प्रयोगसँगै नेतृत्व क्षमता, संस्थागत कार्यसंस्कृति र तथ्यमा आधारित निर्णय प्रणालीको विकास गर्नुपर्ने बताएका छन्।
भारतको कोयम्बटुरस्थित डा. एसएनएस राजलक्ष्मी कलेज अफ आर्ट्स एन्ड साइन्समा आयोजित International Conference on Emerging Technologies for Inclusive and Sustainable Development: Multidisciplinary Perspectives (ICETISD 2026) मा अतिथि वक्ताका रूपमा सम्बोधन गर्दै डा. मिश्रले प्रविधि खरिद गर्नु वा डिजिटल प्रणाली स्थापना गर्नु मात्र संस्थागत रूपान्तरण नभएको बताएका हुन्।
उनका अनुसार प्रविधिले संस्थाको निर्णय प्रक्रिया, कार्यसम्पादन, सेवा प्रवाह र परिणाममा ठोस सुधार ल्याउन सके मात्र त्यसको वास्तविक उपयोगिता प्रमाणित हुन्छ। संस्थालाई ‘बुद्धिमान’ बनाउनु भनेको नयाँ प्रविधि भित्र्याउनु मात्र नभई उपलब्ध ज्ञान, तथ्याङ्क, मानव क्षमता र नेतृत्वलाई एकीकृत गरी निरन्तर सिक्ने तथा सुधार गर्ने प्रणाली निर्माण गर्नु हो।
२८ र २९ अक्टोबर २०२६ मा आयोजित उक्त अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा समावेशी तथा दिगो विकासका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), इन्टरनेट अफ थिङ्स, नवीकरणीय ऊर्जा, शिक्षा प्रविधि, स्वास्थ्य सेवा र स्मार्ट पूर्वाधारलगायत उदीयमान प्रविधिका बहुआयामिक पक्षमा छलफल भइरहेको छ।
प्रविधि खरिदभन्दा परिणाममा ध्यान दिनुपर्ने
डा. मिश्रले डिजिटल प्रणालीको विस्तारलाई नै संस्थागत रूपान्तरणको अन्तिम उपलब्धि मान्ने प्रवृत्तिमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार पुरानै प्रशासनिक प्रक्रिया र निर्णय शैलीलाई डिजिटल माध्यममा सार्दैमा अपेक्षित सुधार हासिल हुँदैन।
प्रविधिमा लगानी गर्नुअघि कुन समस्या समाधान गर्ने, कुन कार्यप्रक्रिया सुधार गर्ने र त्यसबाट प्राप्त उपलब्धि कसरी मापन गर्ने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्ने उनको धारणा छ।
नेपालका संस्थामा प्रविधिको उपलब्धतासँगै निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रीकरण, प्रमाणभन्दा व्यक्तिगत अनुभवलाई बढी प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति, विभागीय स्वार्थ र कर्मचारीको सीमित सहभागिताजस्ता चुनौती पनि रहेको उनले औँल्याएका छन्। यस्ता समस्यालाई सम्बोधन नगरी प्रविधि प्रयोग गर्दा पुरानै कार्यशैलीले नयाँ डिजिटल आवरण मात्र पाउने उनको विश्लेषण छ।
तथ्याङ्कलाई निर्णय र सुधारको आधार बनाउनुपर्ने
बुद्धिमान संस्थाको आधार तथ्याङ्क सङ्कलन मात्र नभई त्यसको विश्लेषण र उपयोगबाट सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता भएको डा. मिश्रले बताएका छन्। उनका अनुसार संस्थाले ‘के भयो?’, ‘यसको अर्थ के हो?’ र ‘अब के गर्ने?’ भन्ने तीन प्रश्नलाई निर्णय प्रक्रियाको आधार बनाउन सक्छ।
विश्वविद्यालयले विद्यार्थी भर्ना, उत्तीर्ण दर, अनुसन्धान प्रकाशन, प्राध्यापकको अनुसन्धान उत्पादन र प्रशासनिक सेवामा लाग्ने समयको तथ्याङ्क राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। ती तथ्याङ्कका आधारमा पाठ्यक्रम सुधार, अनुसन्धान नीति, विद्यार्थी सहयोग र शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धिका निर्णय लिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
त्यसैगरी, सरकारी निकायले बजेट खर्चको विवरणसँगै सार्वजनिक खर्चबाट प्राप्त उपलब्धि, सेवा प्रवाहमा लाग्ने समय, नागरिक सन्तुष्टि र स्रोतको प्रभावकारितासमेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने उनले बताएका छन्।
आदेशमुखी नेतृत्वबाट बुद्धिमान नेतृत्वतर्फ
डा. मिश्रले संस्थागत नेतृत्वलाई निर्देशन दिने र नियन्त्रण गर्ने भूमिकामा मात्र सीमित नराखी स्पष्ट लक्ष्य निर्धारण गर्ने, जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्ने र कर्मचारीलाई परिणाम हासिल गर्न आवश्यक अधिकार प्रदान गर्ने अभ्यास विकास गर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनका अनुसार बुद्धिमान नेतृत्वले अनुभवको महत्त्वलाई स्वीकार गर्दै त्यसलाई तथ्याङ्क, अनुसन्धान र विश्लेषणसँग जोड्छ। यस्तो नेतृत्वले गल्तीलाई केवल दण्डको विषय नबनाई त्यसबाट सिक्ने र कार्यप्रक्रिया सुधार गर्ने अवसरका रूपमा पनि उपयोग गर्छ।
एआईबाट प्राप्त सुझावलाई परीक्षण र विश्लेषणपछि मात्र निर्णयमा प्रयोग गर्नुपर्ने उनको धारणा छ। विशेषगरी शिक्षा, स्वास्थ्य, सार्वजनिक सेवा र जनहितसँग सम्बन्धित निर्णयमा अन्तिम जिम्मेवारी तथा जवाफदेहिता सम्बन्धित व्यक्ति र संस्थामै रहनुपर्ने उनले जोड दिएका छन्।
संस्थागत संस्कृतिमा विश्वास, सहकार्य र सिकाइ
प्रविधिको प्रभावकारी उपयोगका लागि संस्थाभित्रको कार्यसंस्कृति निर्णायक हुने डा. मिश्रको भनाइ छ। कर्मचारी, प्राध्यापक र विद्यार्थीले प्रतिशोधको डरबिना प्रश्न उठाउन, कमजोरी औँल्याउन र सुधारका सुझाव दिन सक्ने वातावरणले संस्थागत सिकाइ तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहित गर्छ।
उनका अनुसार संस्थाको वास्तविक संस्कृति औपचारिक नारा र प्रतिबद्धताबाट मात्र निर्माण हुँदैन। गल्ती हुँदा गरिने व्यवहार, नयाँ विचारप्रतिको दृष्टिकोण, सूचनाको पारदर्शिता र राम्रो कामको प्रोत्साहनले संस्थाको कार्यसंस्कृति निर्धारण गर्छ।
विश्वास, सहकार्य, सिक्ने तत्परता, नवप्रवर्तन, जिम्मेवारीबोध र जवाफदेहितालाई संस्थागत मूल्यका रूपमा विकास गर्न सके मात्र प्रविधि र जनशक्तिको क्षमता प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सकिने उनको विश्लेषण छ।
एआईसँगै जनशक्तिको सीप विकास आवश्यक
डा. मिश्रले कृत्रिम बुद्धिमत्ताले प्रशासनिक काम, तथ्याङ्क विश्लेषण, प्रतिवेदन तयारी र सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउन सक्ने भए पनि त्यसका लागि कार्यप्रक्रियाको पुनर्संरचना आवश्यक रहेको बताएका छन्।
उच्च शिक्षामा एआईलाई पाठ्यक्रम विकास, अनुसन्धानको प्रारम्भिक योजना, तथ्याङ्क विश्लेषण, शिक्षण सामग्री निर्माण र विद्यार्थी सहयोगमा उपयोग गर्न सकिने उनको भनाइ छ। तथापि, अनुसन्धानको मौलिकता, तथ्यको प्रमाणीकरण, शैक्षिक इमानदारी र मानवीय विवेकलाई कमजोर हुन दिन नहुने उनले उल्लेख गरेका छन्।
उनका अनुसार तथ्याङ्कको गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, एल्गोरिदममा हुन सक्ने पूर्वाग्रह, पारदर्शिता र जवाफदेहितासम्बन्धी स्पष्ट मापदण्ड पनि आवश्यक छन्।
विश्व आर्थिक मञ्चको Future of Jobs Report 2025 ले सन् २०३० सम्ममा कामदारका विद्यमान सीपको औसत ३९ प्रतिशत परिवर्तन वा पुरानो हुन सक्ने अनुमान गरेको सन्दर्भमा मिश्रले सीप पुनर्विकास र सीप उन्नयनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्। शिक्षा, व्यावसायिक तालिम, अनुसन्धान र उद्योगको आवश्यकताबीच सम्बन्ध बलियो बनाएर युवाको क्षमता आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिने उनको धारणा छ।
विश्वविद्यालय, उद्योग र सरकारबीच सहकार्यको आवश्यकता
नेपाललाई बुद्धिमान संस्थातर्फ अघि बढाउन डा. मिश्रले तथ्याङ्कमा आधारित निर्णय प्रणाली विकास, डिजिटल व्यवस्थापन प्रणालीलाई परिणामसँग एकीकरण, नेतृत्वको क्षमता अभिवृद्धि, निरन्तर सीप विकास, एआई सुशासन तथा विश्वविद्यालय–उद्योग–सरकारबीच अनुसन्धान सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका छन्।
उनका अनुसार व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (एमआईएस), उद्यम स्रोत योजना प्रणाली (ईआरपी) र सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली (एलएमएस) लाई प्रतिवेदन तयार पार्ने साधनमा मात्र सीमित नराखी निर्णय, सेवा सुधार र परिणाम मूल्याङ्कनसँग जोड्नुपर्छ।
त्यस्तै, एआई प्रयोगका लागि गोपनीयता, नैतिकता, पारदर्शिता र जवाफदेहितासम्बन्धी स्पष्ट मापदण्ड बनाउन तथा विश्वविद्यालयमा सिर्जना भएको ज्ञानलाई उद्योग र सार्वजनिक सेवाका व्यावहारिक समस्याको समाधानमा उपयोग गर्न आवश्यक रहेको उनले बताएका छन्।
प्रविधिबाट मूल्य सिर्जना गर्ने नेपाल
डा. मिश्रका अनुसार नेपालको विकासका लागि भौतिक पूर्वाधार निर्माणसँगै संस्थागत क्षमता, नेतृत्वको गुणस्तर र कार्यसंस्कृतिमा सुधार आवश्यक छ। प्रविधिको सफलता त्यसमा गरिएको लगानीको आकारले मात्र नभई त्यसबाट सिर्जना भएको सार्वजनिक मूल्य, उत्पादकत्व, ज्ञान र नवप्रवर्तनले मापन गर्नुपर्ने उनको धारणा छ।
नेपालले प्रविधि प्रयोग गर्ने देशका रूपमा मात्र सीमित नभई त्यसको विवेकपूर्ण उपयोगबाट मूल्य सिर्जना गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिएका छन्। यस्तो रूपान्तरणले सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर सुधार्न, विश्वविद्यालयलाई अनुसन्धानमुखी बनाउन, उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन र सुशासनलाई प्रभावकारी बनाउन योगदान पुर्याउन सक्छ।
उनको विचारमा, बुद्धिमान संस्था निर्माणको मूल आधार प्रविधि भित्र्याउनु मात्र होइन; मानिस, ज्ञान, नेतृत्व, तथ्यमा आधारित निर्णय र संस्थागत प्रणालीलाई एकीकृत रूपमा सक्षम बनाउनु हो।
समाचार स्रोत : ICETISD 2026 अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा डा. अन्जय कुमार मिश्रको अतिथि सम्बोधनमा व्यक्त विचार।
