वीरगञ्ज । चाडपर्वलाई लक्षित गरी वीरगञ्जमा तीनवटा मेला सञ्चालन भइरहेका छन्। गीतामन्दिर रोडमा भेष्ट्रास सिटी क्लब वीरगञ्जको आयोजनामा ‘दशैँ तिहार मेला २०८३’ सञ्चालन भइरहेको छ भने रातो बङ्गलामा ‘दशैँ रमाइलो मेला’ आयोजना गरिएको छ। त्यस्तै, हरिखेतानस्थित चिल्ड्रेन पार्क (शंखधर साख्वा पार्क) मा पनि मेला सञ्चालन भइरहेको छ।
चाडपर्वको समयमा सर्वसाधारणलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरिएका यी मेलाको व्यवस्थापन, सार्वजनिक सडक तथा फुटपाथको प्रयोग र मनोरञ्जनात्मक साधनको सुरक्षालाई लिएर भने प्रश्न उठ्न थालेका छन्। मेला सञ्चालनका क्रममा सार्वजनिक आवागमन, स्थानीय व्यवसायीको हित र सर्वसाधारणको सुरक्षालाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइएको छ वा छैन भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण आवश्यक देखिएको छ।
मेलाका कारण माईस्थान, घण्टाघर तथा आसपासका क्षेत्रमा सवारी आवागमन प्रभावित भएको र पैदल यात्रुलाई समेत आवतजावत गर्न कठिनाइ भएको स्थानीयवासीको गुनासो छ। सडक तथा फुटपाथमा व्यापारिक स्टल, स्वागतद्वार र अन्य संरचना राखिँदा सार्वजनिक स्थानको सहज प्रयोगमा अवरोध पुगेको उनीहरूको भनाइ छ।
विशेषगरी दशैँ, तिहारजस्ता ठूला चाडपर्वका बेला बजारमा सर्वसाधारणको चहलपहल बढ्ने भएकाले सडक व्यवस्थापन झन् संवेदनशील विषय बन्ने गर्छ। यस्तो अवस्थामा सडक साँघुरिने गरी अस्थायी संरचना राख्दा सवारी जाम बढ्नुका साथै पैदल यात्रु दुर्घटनाको जोखिममा पर्न सक्ने चिन्ता स्थानीयवासीले व्यक्त गरेका छन्।
सडक र फुटपाथमा स्टल, स्थायी व्यापारी प्रभावित भएको गुनासो
सार्वजनिक सडक तथा फुटपाथ सर्वसाधारणको सहज आवागमनका लागि प्रयोग हुनुपर्ने भए पनि मेलाका क्रममा व्यापारिक गतिविधि सञ्चालन गरिँदा पैदल यात्रु र स्थानीय व्यवसायी दुवै प्रभावित भएको गुनासो छ।
वर्षभरि पसल भाडा, कर तथा अन्य व्यावसायिक खर्च व्यहोरेर व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएका स्थायी व्यापारीको कारोबारमा असर पर्ने गरी अस्थायी स्टल राखिएको भन्दै व्यवसायीहरूले मेला व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सम्बन्धित निकायसँग माग गरेका छन्।
मेला आयोजना गर्नु आफैँमा समस्या नभए पनि त्यसका नाममा सार्वजनिक स्थानको प्रयोग अव्यवस्थित हुन नहुने उनीहरूको तर्क छ। मेला सञ्चालनका लागि आवश्यक स्थान निर्धारण, अस्थायी स्टलको व्यवस्थापन तथा सवारी र पैदल आवागमनका लागि पर्याप्त ठाउँ छुट्याउने व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ।
रोटेपिङको सुरक्षा परीक्षणबारे चासो
वीरगञ्जमा सञ्चालन भइरहेका मेलामा रोटेपिङलगायत ठूला मनोरञ्जनात्मक साधनसमेत जडान गरिएका छन्। यस्ता साधनमा बालबालिका, युवा तथा परिवारसहितका सर्वसाधारणको आकर्षण रहने भएकाले तिनको सुरक्षित सञ्चालनलाई सामान्य व्यवस्थापकीय विषयका रूपमा मात्र लिन मिल्दैन।
तर, मेलामा जडान गरिएका मनोरञ्जनात्मक साधनको प्राविधिक परीक्षण गरिएको छ वा छैन, सञ्चालनका लागि आवश्यक अनुमति लिइएको छ वा छैन, दुर्घटना बीमाको व्यवस्था छ वा छैन तथा निर्धारित सुरक्षा मापदण्ड पालना गरिएको छ वा छैन भन्नेबारे स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक भएको छैन।
यस्तो अवस्थामा सम्बन्धित आयोजक र नियामक निकायले मनोरञ्जनात्मक साधनको अवस्था, प्राविधिक परीक्षण तथा सुरक्षा व्यवस्थाबारे स्पष्ट पार्नु आवश्यक छ। साधन सञ्चालनअघि संरचनाको मजबुती, जडानको अवस्था, भारवहन क्षमता र आपतकालीन उद्धारको तयारी सुनिश्चित गरिनुपर्छ। सम्भावित दुर्घटना हुन नदिन आवश्यक सावधानी अपनाउनु र जोखिम देखिएमा तत्काल सञ्चालन रोक्नु सम्बन्धित पक्षको जिम्मेवारी हो।
गत वर्ष दशैँका बेला जनकपुरधामस्थित राजदेवी मन्दिर परिसरमा जडान गरिएको रोटेपिङको रड भाँचिएपछि ५६ जना श्रद्धालु जोखिममा परेका थिए। नेपाली सेना र सशस्त्र प्रहरीले करिब पाँच घण्टाको प्रयासपछि उनीहरूको उद्धार गरेका थिए। उक्त घटनाले मनोरञ्जनात्मक साधन सञ्चालनमा प्राविधिक परीक्षण, संरचनाको मजबुती र प्रभावकारी उद्धार योजनाको महत्त्वलाई उजागर गरेको थियो।
जनकपुरधाममा भएको उक्त घटनाबाट पाठ सिक्दै वीरगञ्जमा सञ्चालित मेलाका मनोरञ्जनात्मक साधनको सुरक्षा अवस्थाबारे पनि सम्बन्धित निकायले अनुगमन गर्नुपर्ने देखिन्छ। कुनै दुर्घटना भएपछि उद्धार र क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गर्नुभन्दा दुर्घटना हुनै नदिन आवश्यक सुरक्षा मापदण्ड लागू गर्नु बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
भीड व्यवस्थापनसँगै शान्ति सुरक्षामा पनि ध्यान दिनुपर्ने
मेलामा ठूलो सङ्ख्यामा सर्वसाधारणको जमघट हुने भएकाले शान्ति सुरक्षा, भीड व्यवस्थापन र आपतकालीन अवस्थाको तयारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भीडभाडको समयमा हुन सक्ने झैझगडा, चोरी, पाकेटमारी तथा अन्य आपराधिक गतिविधि नियन्त्रण गर्न प्रहरी प्रशासनले आवश्यक निगरानी र सुरक्षा व्यवस्था मिलाउनुपर्ने स्थानीयवासीको अपेक्षा छ।
गत वर्ष वीरगञ्जको गीतामन्दिर तथा घडिअर्वा क्षेत्रसँग सम्बन्धित हत्या घटनालाई स्मरण गर्दै स्थानीयवासीले यस वर्ष सम्भावित आपराधिक गतिविधि रोक्न प्रहरी प्रशासनले विशेष सतर्कता अपनाउनुपर्ने बताएका छन्। यद्यपि, उक्त घटनाको विस्तृत विवरण र मेलासँगको सम्बन्धबारे सम्बन्धित निकायबाट पुष्टि हुन आवश्यक छ। त्यसैले घटनालाई मेलासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा सुरक्षा व्यवस्थालाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने विषयमा ध्यान दिनु उचित देखिन्छ।
त्यस्तै, कमजोर सुरक्षा व्यवस्थाको फाइदा उठाउँदै मेलामा जुवातास सञ्चालन गर्ने योजना रहेको स्रोतको दाबीसमेत सार्वजनिक भएको छ। तर, यसबारे आधिकारिक पुष्टि भएको छैन। त्यसैले पुष्टि नभएको दाबीलाई तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यद्यपि, मेला क्षेत्रमा जुवातासलगायत गैरकानुनी गतिविधि हुन नदिन प्रहरी प्रशासनले निगरानी बढाउनु आवश्यक छ।
आयोजक र सम्बन्धित निकायको जवाफदेहिता आवश्यक
मेला मनोरञ्जन, व्यापार र चाडपर्वको उत्साहसँग जोडिएको गतिविधि हो। तर, यसको आयोजना गर्दा सार्वजनिक हित, सुरक्षा र व्यवस्थापनलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। सडक तथा फुटपाथको सहज प्रयोग, स्थानीय व्यवसायीको हित, सवारी आवागमन र मनोरञ्जनात्मक साधनको सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ।
यसका लागि सम्बन्धित निकायले मेलाको अनुमति तथा सञ्चालनसम्बन्धी मापदण्ड, सार्वजनिक स्थानको प्रयोग, सुरक्षा व्यवस्थापन र मनोरञ्जनात्मक साधनको प्राविधिक परीक्षणबारे स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक गर्नुपर्छ। साथै, मेला क्षेत्रमा नियमित अनुगमन, ट्राफिक व्यवस्थापन, भीड नियन्त्रण, प्राथमिक उपचार र आपतकालीन उद्धारको तयारी सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
चाडपर्वका बेला नागरिकलाई मनोरञ्जनसँगै सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनु आयोजक, स्थानीय प्रशासन, प्रहरी र सम्बन्धित नियामक निकायको साझा जिम्मेवारी हो। मेला सञ्चालनका नाममा सार्वजनिक आवागमन अवरुद्ध हुने, व्यवसायीको हित प्रभावित हुने वा सर्वसाधारणको सुरक्षामा जोखिम उत्पन्न हुने अवस्था आउन नदिन समयमै प्रभावकारी कदम चाल्न आवश्यक छ।
चाडपर्वको रौनक कायम राख्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यति नै महत्त्वपूर्ण नागरिकको सुरक्षा र सार्वजनिक व्यवस्थापन पनि हो। त्यसैले वीरगञ्जमा सञ्चालित तीनवटै मेलाको व्यवस्थापन तथा सुरक्षा अवस्थाबारे सम्बन्धित निकायले आवश्यक अनुगमन गरी सर्वसाधारणको सहज आवागमन र सुरक्षित मनोरञ्जन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
