प्रत्येक वर्ष मार्च ८ का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ। यो दिवस महिलाको अधिकार, सम्मान, समानता र सशक्तिकरणको पक्षमा आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसर हो। मानव सभ्यताको विकासक्रममा महिलाको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। परिवारको आधारस्तम्भका रूपमा मात्र होइन, समाज र राष्ट्र निर्माणका हरेक क्षेत्रमा महिलाले महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। त्यसैले महिलाको योगदानको सम्मान गर्दै उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले यो दिवस विशेष रूपमा मनाइन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको इतिहास श्रमिक महिलाको संघर्षसँग जोडिएको छ। सन् १९०८ मा अमेरिकाको न्यूयोर्क शहरमा महिला कामदारहरूले समान कामको समान तलब, सुरक्षित कार्य वातावरण तथा मतदानको अधिकारको माग गर्दै आन्दोलन गरेका थिए। त्यसको प्रभावस्वरूप सन् १९१० मा डेनमार्कको कोपनहेगनमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय महिला सम्मेलनमा जर्मन नेतृ क्लारा जेटकिनले अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउने प्रस्ताव प्रस्तुत गरिन्। उक्त प्रस्तावलाई व्यापक समर्थन प्राप्त भएपछि विश्वका विभिन्न देशहरूमा यो दिवस मनाउन थालियो। पछि सन् १९७५ देखि संयुक्त राष्ट्रसंघले औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउन थालेपछि यसको महत्व अझ व्यापक रूपमा स्थापित भयो।
नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा महिलाले समाज र राष्ट्रको विकासमा उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्। परम्परागत रूपमा नेपाली महिलाले घरपरिवारको जिम्मेवारी वहन गर्दै कृषि, पशुपालन र घरेलु उत्पादनका क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका छन्। आधुनिक समयमा भने शिक्षा र चेतनाको विस्तारसँगै महिलाहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, व्यापार, सञ्चार, खेलकुद तथा राजनीतिजस्ता विभिन्न क्षेत्रमा अघि बढिरहेका छन्। यसले नेपाली समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको संकेत गरेको छ।
विशेषगरी नेपालको राजनीतिक परिवर्तन र संविधान निर्माणपछि महिलाको सहभागिता र प्रतिनिधित्व उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। नेपालको संविधानले महिलाको अधिकारलाई मौलिक अधिकारका रूपमा सुनिश्चित गर्दै राज्यका विभिन्न निकायमा महिलाको सहभागिता अनिवार्य गरेको छ। संघीय संसददेखि स्थानीय तहसम्म महिलाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको छ। नेपालले महिला राष्ट्रपति, महिला सभामुख,महिला प्रधानमन्त्री तथा विभिन्न उच्च पदमा महिलाको नेतृत्व देखिसकेको छ। यी उपलब्धिहरूले नेपाली महिलाको क्षमता, नेतृत्वदक्षता र सम्भावनालाई उजागर गरेका छन्।
यद्यपि, यी सकारात्मक उपलब्धिहरूका बाबजुद पनि नेपाली समाजमा महिलाले अझै अनेक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। विशेष गरी ग्रामीण तथा पिछडिएका क्षेत्रहरूमा शिक्षाको अभाव, बालविवाह, घरेलु हिंसा, दाइजो प्रथा, लैङ्गिक विभेद र आर्थिक निर्भरता जस्ता समस्याहरू अझै विद्यमान छन्। धेरै महिलाहरू अझै पनि आफ्नो अधिकार र अवसरबाट पूर्ण रूपमा लाभान्वित हुन सकेका छैनन्। सामाजिक सोच, परम्परागत मान्यता तथा संरचनात्मक असमानताका कारण महिलालाई पुरुषभन्दा कमजोर वा दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति कतिपय ठाउँमा अझै देखिन्छ।
यी समस्याहरूको समाधानका लागि राज्य, समाज र परिवार सबैले संयुक्त रूपमा पहल गर्न आवश्यक छ। महिलालाई गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित वातावरण तथा रोजगारीका अवसर उपलब्ध गराउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। महिलाको आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक सशक्तिकरणले मात्र दिगो र समतामूलक समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। जब महिला शिक्षित, सक्षम र आत्मनिर्भर हुन्छन्, तब परिवार मात्र होइन, सिंगो समाज र राष्ट्र नै समृद्ध बन्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम, नाराबाजी वा शुभकामना आदानप्रदानमा सीमित हुनु हुँदैन। यसको वास्तविक अर्थ महिलाको सम्मान, अधिकार र अवसर सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्नु हो। महिलालाई समान अवसर र न्याय प्रदान गर्न सकिए मात्र नारी दिवसको उद्देश्य सार्थक हुन्छ।
अन्त्यमा, महिला र पुरुष समाजका दुई समान महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। दुवैको समान सहभागिता र सहकार्य बिना समाजको समग्र विकास सम्भव हुँदैन। त्यसैले महिलाप्रति सम्मान, समान अधिकार र अवसर सुनिश्चित गर्दै न्यायपूर्ण र समतामूलक समाज निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसले हामी सबैलाई यही सन्देश दिन्छ—
महिलाको सम्मान गरौँ, समानता सुनिश्चित गरौँ र सशक्त समाज निर्माणतर्फ अग्रसर बनौँ।
